Гэлүгбэ: различия между версиями

м
clean up using AWB
м (clean up using AWB)
== Нэрэ ==
Шарын шажанай Түбэд гаралтай нэрэ "Гэлүгба" гэдэг манай [[Монгол хэлэн]]дэ '''Буянай ёһон''' гэһэн утгатай.
Зонхобо Түбэдэй үмэнэдэ нютагай нэгэн агуйда шара малгай үмэһэн удтал даяаншалан һууһан тула түүнэй бии бологоһон шажанай урсгал ''шара малгайтан'', ябаһаар монголдо шарын шажан гэжэ нэрэлэгдэһэн байна.<ref>Баабарын хэлснээр [http://www.bolod.mn/modules.php?name=News&nID=9553 Баабарын хэлснээр]</ref>
Энэнь 1577 ондо [[Түмэд]]эй [[Алтан хан]] энэ урсагалай тэргүүн [[5-р Далай Лама|Содном Жамсодо]] [[Далай лама]] алдар үргэмжэлһэнһөө хойшо Түбэдэй шажанай хуушан урсагалуудһаа (''улаан малгайтан'') илүү ноёлжо, түгэн дэлгэрһэн байна. Иимһээ шарын шажан 1500 гаад оной үедэ манайда орож ерэжэ түгэн дэлгэрһэн харын шажан юм.
 
== Түүхэ ==
Түбэд бурханай шажаниинь [[Сажаба]] ёһо, [[Гаржүдба]] ёһо, [[Гаадамба]] ёһо, [[Нинмаба]] ёһо, Ошор хүлэгэтнэй ёһо гэхэ зэрэг хэдэ хэдэн урсагал хэлбэряар дэлгэрһэн юм. Эдгээрһээ Гаадамбын һалбариинь ХI зуунай хоёр хахад [[Түбэд]] орондо үүһэһэн бүгөөдболоод түүные дэлгэрүүлхэ, хэлбэржүүлхэд Энэдхэгһээ залагдажа ерэһэн лама [[Адиша|Зова Адиша]] [982-1054] зохихо нүлөө үзүүлжээ. Адиша Түбэд зүбхэн бурханай шажанай үзэл һурталые дэлгэрүүлһэн түдыгүй сүмэ хиидэй амидаралые зохёон байгуулха, бурханай шажанай ёһо дэглэм, хурал номын ёһоные тогтоон хэрэгжүүлэхэд ехэ үүрэе гүйсэтгэжээ.
 
Адиша, бурханай шажанай нэрэ хүндые Түбэдтэ сэргээн босгоход шэглүүлэн хубараг лама нарын сахил санбаар хүртэхэ ёһо болон заабал бэелүүлбэл зохихо шажанай ёһоной хэм хэмжээг мүрдүүлжээ. Адишагай үндэһэлэһэн Гаадамбын энэхүү ёһон хожом [[Богдо Зонхобо|Богдо Зонхобын]] үндэһэлэһэн һалбарида үлэмжэ нүлөөлһэн юм. Адишагай дарааха үедэ Түбэд орондо бурханай шажаные [[ниигэм]] [[эдэй засаг|эдэй засагай]]ай байдалда зохисуулан саашид дэлгэрүүлһэн хүн боло түүхэндэ шарын шажанай “эзэн” хэмээн алдарһан Зонхобо Лубсандагба [1357-1419] гэгшэ хүн мүн.
 
Зонховын намтар түүх болон сурвалж эх бичиг, судалсан эрдэмтэн мэргэдийн саналыг үндэс болгон үзэхэд тэрээр Төвд дэх нийгэм түүхийн тодорхой нөхцлийн дотор дэлгэрч байсан бурхны шашны ёс номлолыг гүнзгийрүүлэхэд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн төдийгүй, бурхны шашны номлолыг Төвд орны тухайн нөхцөлд тохируулан хэрэглэсэн нь түүний нэрийг шүтлэгтэн олны дотор алдаршуулахад хүргэжээ. Мөн цаашлан шашны зүтгэлтэн нарын бичсэн түүх шастирт хэт өргөмжлөх, тэнгэр бурхны хувилгаан дүр болгон магтан, сайшаах зэргээр сурталчилсаар эцийн эцэст үлгэр домгийн “гайхамшигт” ид шидтэн мэт болж улмаар хоёрдогч бурхан багш хэмээн сүсэгтний дотор өргөмжлөгдсөн ажээ.
Шарын шажанай ёһо зүйн һургаал дотороо һанбаартан нарын ёһо һуртахуун, мүргэлэй ёһо һуртахуун, сүсэгтэнэй ёһо һуртахуун, түүншлэн бурханай шажанай доторхи томоохон шэглэлээрээ эхэ хүлэгэнэй бага хүлэгэнэй, ошорто хүлэгэнэй ёһо һургаал гэгшэлэн ялгабарладаг.
 
Бурханай шажаниинь 2500 гаруй жэлын турша өөрын үзэл һургаалые багтааһан номын эхэ соморлиг үбэ санг үлдээһэн бүгөөдболоод иинхүү номой эхэ сан хүмрэг анха [[Энэдхэг]] орондо “Гурбан аймаг һабай ном“ хэмээхэ нэрээр алдаршажаа.
 
Гурбан аймаг һабай номой сомирлогой доторһоо хамагай эртэнэй номготголой аймаг һаб гэгшье бүгөөдболоод энэхүү сударта бурханай шажанай ёһоной субарга гэлэн, гэлэмаа сахилтанай даган мүрдэхэ, сахил санбаарай горим дэглэмые нарииһаган заахан хамта сахил санбаар тус бүрые алдажа гажуудуулха ябадалда тохирохо гэһэгээл залхаһаа бүхэные энгын хэб хэмжээ шардлагаһаа эхилэн бүхээл бүтэн тогтолсоо хүртэл багтаан оруулжаа. Түүнэй юртэмсые үзэхэ үзын гол үндэһые бэшэһэнэй хамта энэдхэгэй зан заншал арадай уламжлалта шажанай олон шиглэлэй тухай мэдэлэгые багтааһан олон судар оруулжоо. Мүн бурханай шажанай үндэһэн номлол тогтоһон таалалые гүнзгырүүлэн судар тарни болон ёһо ябадалай шиглэлын гол үзэл һурталые дэлгэрэнгүй һурталжалжаа.
 
Гурбан аймаг һабай номой хамагай һүүлшын гутгаар соморлиг “Илта номой аймаг сан” мүн болоно. Иинхүү илта номой аймаг сан боло һаб шимын юртэмсэ, һайн муу сэтьгэл, сансар, нирвана, юртэмсын тогтосо, зохёон байгуулалта зэрэгые 4 үнэнэй ялгабраар нарыбшлан үзүүлһэн шажан, гүн ухаанай номой соморлиг ажаа.
 
Бурханай шажан [[Түбэд]] орондо дэлгэршэ эхилхэ саг мүшһөө эхилэн Түбэдэй шажанай олон урсгалынхан Бурханай шажанай номлол һургаалые өөр өөрынхөөрөө олон түмэн инзаар хэсэгшэлэн оршуулжа байһан бүгөөдболоод тэрэнь саашадаа бурханай шажанай номлолой үндэһэ һанаа, агуулга, үгэ үзэгые ойлгомжо согсо, нэгэдмэл хэбээр үлдээхэдэ бэрхэшээлтэй болгожоо. Шухам энэ үедэ [[Түбэд хэлэн]]ээ оршуулһан бурханай шажанай зохёолуудые схемшлэн ангилха оролдологые хэжэ эхилһэн байна. Түбэд хэлэндэ оршуулһан бурханай шажанай бүхэ ном зохёолые түбэдэй эрдэмтэн [[Будом Ринчендүбэ]] ( 1290-1364) тэргүүн ХIY зуунай үедэ эмхэтгэн суглуулжа [[Ганжуур]], [[Данжуур]] хэмээн хоёр эхэ соморлиг болгоһон байдаг.
 
== Зүүлтэ ==